Cuộc tiến công nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968 là một sự kiện lịch sử to lớn, một mốc chiến lược quan trọng trong 30 năm tiến hành cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc của nhân dân ta. Tại Nha Trang - Khánh Hòa, được sự lãnh đạo chỉ đạo của Khu ủy, trực tiếp là Tỉnh ủy Khánh Hoà, quân và dân Nha Trang - Khánh Hoà đã đồng loạt tiến công và nổi dậy đánh thẳng vào các mục tiêu đầu não của Mỹ - ngụy tại thị xã Nha Trang (Thành phố Nha Trang hiện nay) với tinh thần chiến đấu cực kỳ anh dũng và mưu lược, giáng cho địch một đòn choáng váng, tiêu diệt một bộ phận lớn sinh lực và phương tiện chiến tranh của địch, đóng góp quan trọng vào thắng lợi chung của cả miền Nam. Sự kiện Xuân Mậu Thân 1968 ở Nha Trang - Khánh Hoà đã đi vào lịch sử đấu tranh cách mạng của Đảng bộ tỉnh, quân dân thành phố Nha Trang - quận Vĩnh Xương đã ghi thêm một trang chiến công vẻ vang và anh dũng.
Hội nghị lần thứ 14 của Trung ương Đảng, tháng 12 năm 1967 đã đề ra nhiệm vụ chiến lược cho cách mạng miền Nam: “Động viên những cố gắng lớn nhất của toàn Đảng, toàn quân và toàn dân ở cả hai miền, đưa cuộc chiến tranh cách mạng của ta lên một bước mới thực hiện tổng tiến công và nổi dậy đồng loạt để giành thắng lợi quyết định”.
Trong chỉ đạo thực hiện, quyết tâm của Khu ủy là động viên cán bộ, đảng viên và toàn thể quân dân Khánh Hòa quyết tâm thực hiện một phương án: Đánh chiếm rồi trụ lại đánh phản kích đến cùng chứ không lui ra vùng ven. Nghĩa là chỉ có một con đường quyết tâm chiến đấu giành thắng lợi quyết định.
Thực hiện Nghị quyết của Trung ương Đảng và sự chỉ đạo Khu ủy, Tỉnh ủy Khánh Hòa đã hạ quyết tâm và đề ra phương án đánh một trận quyết định vào các điểm then chốt lợi hại trong thị xã, tập trung vào các cơ quan đầu não Mỹ, ngụy và chư hầu. Lợi dụng thời cơ địch đang hoang mang dao động, phát triển tiến công các cơ quan và lực lượng quân đội của địch còn lại, tạo điều kiện cho nhân dân nổi dậy giành chính quyền. Ban chỉ huy mặt trận chung toàn tỉnh Khánh Hòa mang ký hiệu k5 được thành lập. Đồng chí Nguyễn Ngọc Hoanh - Tỉnh đội trưởng làm chỉ huy trưởng, đồng chí Lê Viết Thuận - Trung đoàn trưởng, Trung đoàn Sao Thuỷ làm chỉ huy phó, đồng chí Phạm Thành Huyên (Ba Huệ) - uỷ viên thường vụ Tỉnh uỷ Khánh Hòa làm chính uỷ. Ngoài ra, Thường vụ Khu uỷ khu V lập 1 chi bộ sáu đồng chí, do đồng chí Mười Minh (Nguyễn Thị Lễ) làm Bí thư vào tăng cường cho Nha Trang, có nhiệm vụ lãnh đạo, vận động quần chúng sẵn sàng chuẩn bị thời cơ xuống đường đấu tranh cướp chính quyền.
Với lòng tin tưởng, phấn khởi, sáng ngày 30 tháng 01 năm 1968 - tức 29 tết âm lịch, Ban Chỉ huy Mặt trận đã long trọng tổ chức lễ xuất quân tại gộp Ông Phật ở căn cứ Đồng Bò. Trước giờ xuất quân, các đơn vị tổ chức liên hoan rất rôm rả, các đồng chí lãnh đạo Khu ủy, Tỉnh uỷ Khánh Hoà đã động viên cán bộ chiến sĩ trước lúc hành quân đánh địch.
Đêm giao thừa Tết Mậu Thân -1968, nhân dân Nha Trang đốt nhiều pháo hơn những Tết trước. Tiếng pháo cúng ông bà đã bắt đầu nổ như bắp rang ngay từ chiều 29 Tết đến 20 giờ đêm mới thưa lại và nổ rộ lên vào lúc giao thừa. Mọi người thi nhau đốt pháo to, pháo nhỏ xen lẫn tiếng súng liên hồi, từng loạt của lính ngụy, lính Mỹ, lính Nam Triều Tiên bắn lên trời, đỏ chói pháo sáng, pháo màu. Đường phố nhộn nhịp và đông đảo khác thường. Chính nhờ tiếng pháo, tiếng súng xen lẫn và không khí nhộn nhịp của đêm giao thừa đã tạo điều kiện thuân lợi cho các đơn vị của ta dễ dàng hành quân tiếp cận mục tiêu của địch mà chúng không hề hay biết. Đến trước giờ giao thừa, phần lớn các lực lượng của ta đã tiếp cận các mục tiêu, sẵn sàn bất ngờ nã súng tấn công địch. Khoảng 23 giờ 30 phút đêm giao thừa, Đại đội cối 82 và ĐKJ đã pháo kích vào sân bay Nha Trang, làm cháy một kho đạn địch. Lửa cháy ngụt trời. Địch phải dời máy bay đi trong đêm. Đó là trận đánh mở đầu đợt tiến công Nha Trang trong Tết Mậu Thân - 1968. Và nhanh chóng các mũi, các hướng tấn công trong đêm giao thừa đã tiến hành đánh địch hầu như ở khắp thị xã Nha Trang và nhanh chóng làm chủ được Tỉnh đường, Tiểu khu, Sở Tiếp vận 5, đồi Trại Thuỷ. Đồng thời, ta đánh địch quyết liệt ở khu nhà ga, Đài phát thanh, Đại đội truyền tin, Cầu Xóm Bóng…
Sáng mồng 1 Tết và suốt ngày mồng 2 Tết, địch tổ chức phản kích quyết liệt. Máy bay trực thăng địch quần đảo, phóng rốc két, bắn đại liên suốt ngày đêm. Ta và địch đánh nhau quyết liệt khắp thị xã Nha Trang. Nhiều đợt phản kích của địch bằng bộ binh có xe tăng xe bọc thép yểm trợ đều bị quân ta bẻ gãy và gây cho chúng nhiều thương vong.
Phối hợp với quân chủ lực, lực lượng tự vệ và biệt động thành tung truyền đơn, cờ hoà bình, gây tiếng nổ, dùng xe Hon-da chạy đánh địch trong thị xã. Đông đảo nhân dân các khu Hà Ra, Xóm Cồn, Phương Sài, Xóm Mới… sẵn sàng xuống đường biểu tình, nhưng do tình hình phát triển không thuận lợi nên ta chưa huy động. Cùng phối hợp với chiến trường Nha Trang, các lực lượng vũ trang ta đánh địch mạnh ở Cam Ranh, Diên Khánh, Ninh Hoà và Vạn Ninh.
Trước tình hình chiến sự diễn ra ác liệt, nhiều tên ngụy quân, ngụy quyền rất hoang mang. Từng tốp cố vấn Mỹ, bọn ngụy quân, ngụy quyền lui về chợ Xóm Mới, sân bay Nha Trang trốn tránh. Những tên cảnh sát bỏ quân phục, tay xách nách mang cùng vợ con tìm nơi trú ẩn. Trước sức tấn công của ta, địch lồng lộn như con thú bị thương. Bộ chỉ huy Việt - Mỹ - Hàn đã phải ra lệnh dùng các loại máy bay hủy diệt các mục tiêu bị quân ta chiếm giữ. Những quả đạn rốc két, bom phá, bom na-pan từ máy bay dội xuống, từ tàu thuỷ bắn vào Tiểu khu, Sở tiếp vận 5, làm sập một góc Toà Hành chính tỉnh.
Đến ngày mồng 4, mồng 5 Tết Mậu Thân, mặc dù tình hình chiến sự hết sức khó khăn cho ta vì lực lượng địch quá đông, vũ khí mạnh; trong khi đó lực lượng ta ngày càng ít đi do thương vong và thiếu súng đạn. Song, với tình thần “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”, nhiều cán bộ, chiến sĩ, đồng bào ta đã nêu cao tinh thần chiến đấu anh dũng tới viên đạn cuối cùng. Những tấm gương hy sinh anh dũng vì sự nghiệp giải phóng miền Nam, giải phóng quê hương vẫn còn sống mãi trong lòng người dân Nha Trang - Khánh Hoà.
Cuộc tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân tại Khánh Hoà nổ ra đầu tiên của toàn miền Nam và tấn công mạnh mẽ ở trọng điểm Nha Trang, tiêu diệt nhiều sinh lực và phương tiện chiến tranh của địch. Cùng cả nước làm đảo lộn thế tấn công chiến lược của Mỹ - Ngụy trên toàn miền Nam, làm phá sản chiến lược “chiến tranh cục bộ”, làm lung lay mưu đồ xâm lược Việt Nam của đế quốc Mỹ, buộc Mỹ phải xuống thang chiến tranh. Ngày 31 tháng 3 năm 1968, Tổng thống Mỹ JohSon tuyên bố giới hạn cuộc ném bom ở vĩ tuyến 20 trở vào và chấp nhận ngồi lại đàm phán với ta ở Hội Nghị Pari.
Trong hồi ký cuối đời, JohnSon bộc lộ rằng: "…Ngay trong những ngày quyết liệt của cái Tết kinh hoàng, tôi đã quyết định không ra ứng cử trong nhiệm kỳ sắp tới,… tôi đã quyết định chấm dứt chiến tranh (leo thang) ở miền Bắc… Nhưng tôi không tìm được một cách thức tốt để đưa nước Mỹ ra khỏi chiến tranh bằng con đường danh dự…” (theo Bưu điện washington, 23 – 4 - 1970).
Kỷ niệm 50 năm cuộc tấn công và nổi dậy mùa Xuân Mậu Thân - 1968, chúng ta có quyền tự hào trong thắng lợi to lớn của những ngày oanh liệt đó, quân và dân Nha Trang - Khánh Hoà đã anh dũng chiến đấu với tinh thần “Quyết tử cho Tổ quyết sinh”, đã đóng góp một phần xứng đáng của mình vào chiến công to lớn trong thắng lợi chung của toàn miền Nam, tạo ra bước ngoặt mới cho cách mạng Việt Nam, dẫn đến thắng lợi trên bàn đàm phán tại Hội nghị Pari, đặt cơ sở quyết định để nước ta giành thắng lợi vĩ đại, trọn vẹn vào mùa Xuân 1975.
Nguyễn Thọ-
Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy
