Quyền khiếu nại hành chính là một trong những quyền cơ bản của công dân. Thông qua việc thực hiện quyền khiếu nại hành chính, công dân đã góp phần tích cực vào hoạt động quản lý nhà nước và xã hội, giám sát hoạt động của cơ quan, công chức nhà nước; đồng thời, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của mình. Bài viết chỉ đề cập đến chế tài xử lý vi phạm, một trong những biện pháp pháp lý để bảo đảm quyền khiếu nại hành chính của công dân.
Quyền khiếu nại hành chính được ghi nhận lần đầu tiên tại Điều 29 Hiến pháp năm 1959 và tiếp tục được ghi nhận tại Hiến pháp năm 1980, Hiến pháp năm 1992 sửa đổi, bổ sung năm 2001 và Hiến pháp năm 2013. Nhà nước ta đã ban hành nhiều văn bản quy phạm pháp luật nhằm bảo đảm thực hiện quyền khiếu nại hành chính của công dân như: Pháp lệnh xét và giải quyết các khiếu nại, tố cáo của công dân năm 1981, Pháp lệnh khiếu nại, tố cáo của công dân năm 1991, Luật Khiếu nại, tố cáo năm 1998, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật khiếu nại, tố cáo năm 2004, 2005. Luật Khiếu nại năm 2011 được Quốc hội khóa XIII thông qua với nhiều quy định mới theo hướng mở rộng quyền dân chủ của công dân. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng Luật Khiếu nại 2011 đã bộc lộ nhiều bất cập, hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu đang đặt ra đối với việc bảo đảm để công dân thực hiện quyền khiếu nại hành chính trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, mở rộng và phát huy dân chủ ở nước ta hiện nay, nhất là xử lý vi phạm pháp luật về khiếu nại hành chính.
Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đòi hỏi mọi hành vi trái pháp luật đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật. Các hành vi xâm phạm quyền khiếu nại hành chính không chỉ ảnh hưởng đến khả năng thực hiện quyền khiếu nại hành chính của công dân, mà còn làm mất niềm tin của công dân vào cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính nếu không có cơ chế xử lý tương ứng với tính chất, mức độ vi phạm. Căn cứ pháp lý để xác định chế tài vi phạm dựa trên quy định của pháp luật về quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tham gia quan hệ hành chính được thể hiện trong Hiến pháp và pháp luật về khiếu nại và tùy theo mức độ vi phạm mà chủ thể bị áp dụng các chế tài tương ứng. Trong việc xác định chế tài xử lý vi phạm, Nhà nước vừa có thẩm quyền quy định quyền và nghĩa vụ của chủ thể, vừa là chủ thể duy nhất có thẩm quyền xác định chế tài xử lý cần áp dụng. Các nước trên thế giới đều có những quy định riêng về hệ thống chế tài xử lý vi phạm và trình tự xác định, áp dụng các chế tài đối với các chủ thể vi phạm. Ở nước ta, hành vi vi phạm pháp luật về khiếu nại có thể bị áp dụng chế tài hành chính, chế tài kỷ luật, chế tài vật chất và chế tài hình sự.
Điều 5 Luật Khiếu nại hiện hành quy định trách nhiệm giải quyết khiếu nại của các cơ quan, tổ chức, cá nhân; theo đó, các cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền giải quyết khiếu nại hành chính trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của mình có trách nhiệm tiếp nhận, giải quyết kịp thời, đúng pháp luật các khiếu nại, xử lý nghiêm minh người vi phạm; áp dụng biện pháp cần thiết nhằm ngăn chặn thiệt hại có thể xảy ra; bảo đảm cho quyết định giải quyết khiếu nại được thi hành nghiêm chỉnh và phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về quyết định của mình. Điều 67 Luật Khiếu nại quy định: “Người giải quyết khiếu nại có một trong các hành vi quy định tại các khoản 1, 2, 3 và 4 Điều 6 của Luật này hoặc vi phạm các quy định khác của pháp luật trong việc giải quyết khiếu nại thì tùy theo tính chất, mức độ vi phạm mà bị xử lý kỷ luật hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự, nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường hoặc bồi hoàn theo quy định của pháp luật”. Tuy nhiên, quy định này có được thực hiện trên thực tế hay chỉ là quy định mang tính nguyên tắc?
Luật Khiếu nại hiện hành đã quy định các hành vi bị nghiêm cấm tại Điều 6 đối với người giải quyết khiếu nại gây ảnh hưởng đến việc thực hiện quyền khiếu nại – một trong những quyền quan trọng của công dân được pháp luật ghi nhận và bảo vệ, nhưng chưa quy định biện pháp xử lý cụ thể đối với các hành vi vi phạm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền. Hành vi vi phạm về thời hạn giải quyết khiếu nại hay vi phạm về trình tự thủ tục giải quyết khiếu nại của cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền là những hành vi xảy ra khá phổ biến hiện nay nhưng việc xử lý đối với các hành vi này có chăng chỉ là nhắc nhở, kiểm điểm rút kinh nghiệm, rất ít trường hợp xử lý kỷ luật hành chính.
Bên cạnh đó, cơ chế giải quyết khiếu nại chưa phù hợp, bởi thủ tục giải quyết khiếu nại qua quá nhiều khâu, nhiều bước, nhiều thủ tục và mất rất nhiều thời gian. Luật Khiếu nại hiện hành, chỉ đề cập đến vai trò, quyền và nghĩa vụ của người khiếu nại, người bị khiếu nại, người giải quyết khiếu nại (lần 1, lần 2), xác định rõ người giải quyết khiếu nại là người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại; không có quy định nào đề cập đến vai trò, trách nhiệm, quyền, nghĩa vụ của cơ quan tham mưu và người được giao nhiệm vụ xác minh đơn khiếu nại. Các quy định này cho thấy mặc nhiên coi người giải quyết khiếu nại là người trực tiếp tiếp nhận, xử lý, thụ lý đơn và ban hành quyết định giải quyết khiếu nại. Trong khi thực tế, việc tiếp nhận, xử lý đơn thường giao cho Ban Tiếp công dân cấp tỉnh, cấp huyện; việc thụ lý, xác minh giao cho cơ quan Thanh tra hoặc cơ quan tham mưu khác. Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009 và Thông tư số 19/2010/TTLT-BTP-BTC-TTCP ngày 26/11/2010, Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính và Thanh tra Chính phủ về việc hướng dẫn thực hiện trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong hoạt động quản lý hành chính đã quy định quyền yêu cầu bồi thường và trách nhiệm bồi thường của Nhà nước nhưng chưa quy định cụ thể trách nhiệm của người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại hành chính, các cơ quan tham mưu giải quyết khiếu nại hành chính trong việc xác định bồi thường thiệt hại, cách tính thiệt hại và định mức bồi thường, trách nhiệm hoàn trả… nên quá trình thực hiện gặp không ít những khó khăn do những hạn chế, bất cập trong các quy định của pháp luật về trách nhiệm bồi thường của nhà nước.
Để áp dụng chế tài thống nhất và xử lý nghiêm vi phạm pháp luật về khiếu nại nhằm bảo đảm thực hiện quyền khiếu nại hành chính của công dân và khắc phục những hạn chế, bất cập của pháp luật về khiếu nại cần tập trung các giải pháp sau:
Một là, Luật Khiếu nại 2011 cần quy định cụ thể biện pháp xử lý đối với các hành vi vi phạm pháp luật về khiếu nại; quy định một điều khoản cụ thể về trách nhiệm bồi thường thiệt hại của người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại và người tham mưu giải quyết khiếu nại.
Hai là, cần làm rõ chế độ trách nhiệm giữa tập thể và cá nhân, giữa người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại hành chính với người tham mưu giải quyết khiếu nại hành chính; đồng thời, xác định chế tài áp dụng tương ứng hành vi vi phạm đối với tập thể, cá nhân.
Ba là, hoàn thiện quy trình, thủ tục xác định trách nhiệm pháp lý và hậu quả pháp lý nếu vi phạm pháp luật về khiếu nại. Trước hết, phải có quy định, hướng dẫn cụ thể về xử lý kỷ luật cán bộ, công chức khi có những vi phạm trong giải quyết khiếu nại.
Bốn là, tăng cường thanh tra trách nhiệm việc thực hiện pháp luật về khiếu nại; theo dõi, giám sát việc xử lý vi phạm pháp luật về khiếu nại; các kết luận thanh tra trách nhiệm và kết quả giám sát thực hiện pháp luật về khiếu nại phải được công khai.
Năm là, Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước vừa được thông qua tại kỳ họp thứ 3 Quốc hội khóa XIV, có hiệu lực từ ngày 01/7/2018 với nhiều quy định được sửa đổi, bổ sung về chủ thể, tăng thời hiệu yêu cầu bổi thường, cơ chế giải quyết bồi thường, mở rộng phạm vi trách nhiệm bồi thường nhà nước… Tuy nhiên, Chính phủ cần có văn bản hướng dẫn cụ thể về trách nhiệm liên đới của những người tham gia giải quyết khiếu nại hành chính, cách xác định bồi thường thiệt hại, trách nhiệm hoàn trả./.
Nguyễn Như Hoa
Phó trưởng Ban Nội chính Tỉnh ủy
