Trong nhịp sống thường nhật, mỗi bộ trang phục đều mang ý nghĩa riêng, là “ngôn ngữ” để nhận diện một cộng đồng dân tộc. Trang phục của đồng bào dân tộc Chăm cũng vậy, vẫn lặng lẽ hiện diện như một dòng chảy bền bỉ của ký ức và bản sắc.

Từ hơn ngàn năm trước, người Chăm đã biết trồng bông, xe sợi, dệt vải và may trang phục. Trên các đài thờ, phù điêu còn lưu lại đến nay, hình ảnh vua quan, tu sĩ, binh lính hay vũ nữ Apsara với mũ miện, đai lưng, váy áo đặc trưng cho thấy tri thức dệt may và văn hóa mặc đã hình thành từ rất sớm. Trang phục khi ấy không đơn thuần để che thân, mà còn phản ánh thứ bậc xã hội, quyền lực và niềm tin tâm linh. Cho đến hôm nay, trong các làng Chăm, câu chuyện về nghề dệt thổ cẩm do Thần mẹ xứ sở - Pô Inư Nưgar truyền dạy vẫn được kể lại như một truyền thuyết về nguồn cội. Tấm vải không chỉ là sản phẩm lao động, mà còn là kết tinh của kinh nghiệm dân gian, tư duy thẩm mỹ và những quan niệm sống được gửi gắm qua từng sợi chỉ, hoa văn.

Các thiếu nữ Chăm trong trang phục truyền thống biểu diễn tại lễ hội Katê năm 2025

Nói đến trang phục của đồng bào Chăm, nhiều người thường nghĩ ngay đến áo dài nữ không xẻ tà hay chiếc khăn đội đầu của các bà, các mẹ. Tuy nhiên, phía sau những hình ảnh quen thuộc ấy là cả một hệ thống quy định chặt chẽ. Trang phục được phân định rõ ràng theo từng đối tượng và hoàn cảnh: Của vua - thần, chức sắc tôn giáo, người dân; của chức sắc phẩm hàm cao và các chức sắc bậc thấp; của nam và nữ; của từng nghi lễ cụ thể. Chẳng hạn, trong nghi lễ phong chức Phó Cả sư Bàlamôn có trang phục aw rata dành riêng cho người được tấn phong; trong lễ phong chức Katip có chiếc aw bhong (áo đỏ); hay trang phục của thiếu nữ thụ lễ trong lễ trưởng thành - karéh của Hồi giáo Bàni. Mỗi bộ phục trang đều mang ý nghĩa riêng, là “ngôn ngữ” để nhận diện vai trò và vị thế của mỗi người trong cộng đồng.

Hiện nay, nghề dệt may và trang phục của đồng bào Chăm đang có những biến chuyển. Nhiều loại trang phục vốn dành riêng cho chức sắc như: Aw sah, akhan biyon hay bal jih ngày nay đã được cải biến để người dân mặc trong các dịp lễ hội. Dây đeo vai talei pabak hay những họa tiết thổ cẩm từng chỉ dùng cho thần linh, vua chúa, tổ tiên… nay cũng xuất hiện phổ biến trong trang phục thường ngày. Vương miện ganrang được phụ nữ sử dụng nhiều hơn trong các lễ hội. Sự thay đổi ấy cho thấy trang phục truyền thống của đồng bào Chăm đang thích nghi với đời sống hiện đại. Trong bối cảnh Việt Nam đang xây dựng hồ sơ di sản áo dài trình UNESCO, trang phục của đồng bào Chăm có thể góp phần thể hiện sự đa dạng của văn hóa trang phục trên dải đất Việt Nam.

Các thiếu nữ Chăm trong trang phục truyền thống biểu diễn tại lễ hội Katê năm 2025

Để làm được điều đó, trước hết cần tiến hành kiểm kê, nghiên cứu tổng thể về trang phục và nghề dệt truyền thống của người Chăm, cũng như các dân tộc cộng cư có sự giao thoa văn hóa như Raglai, Churu. Trên cơ sở đó, xây dựng hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đối với trang phục và nghề dệt thổ cẩm Chăm nhằm khẳng định giá trị văn hóa, lịch sử của di sản. Bên cạnh đó, cần đưa trang phục truyền thống trở lại đời sống một cách tự nhiên thông qua các lễ hội, sự kiện cộng đồng, hoạt động du lịch, truyền thông. Quan trọng hơn cả là gìn giữ làng nghề, nuôi dưỡng nghệ nhân, trao truyền tri thức dệt - may - văn hóa mặc cho thế hệ trẻ. Bởi nếu không còn người dệt, không còn người hiểu ý nghĩa của các hoa văn thì việc bảo tồn di sản sẽ khó có thể bền vững. 

Theo tinh thần của UNESCO và Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, sức sống của di sản trong cộng đồng là tiêu chí quan trọng nhất. Trang phục Chăm hiện nay vẫn hiện diện trong đời sống, từ lễ hội đến sinh hoạt thường ngày, gắn ký ức và niềm tự hào của cộng đồng người Chăm. Vì vậy, điều cần làm không phải là "đóng khung" trang phục trong bảo tàng, mà là tạo điều kiện để di sản được lan tỏa đúng cách, được hiểu đúng và trân trọng. Qua đó, khi nhắc đến trang phục Chăm không chỉ là niềm tự hào của một cộng đồng, mà còn là giá trị văn hóa chung được gìn giữ và giới thiệu rộng rãi.

Theo https://baokhanhhoa.vn/van-hoa/202603/phat-huy-gia-tri-trang-phuc-truyen-thong-cua-dong-bao-cham-d635374/